Projekt nowych ram finansowych Unii Europejskiej na lata 2028–2034: krytyka i konsekwencje
Projekt nowych ram finansowych Unii Europejskiej na lata 2028–2034 budzi wiele kontrowersji oraz obaw wśród polityków i ekspertów. Europoseł Janusz Lewandowski zwraca uwagę na niekorzystny start negocjacji, który został okrzyknięty „falstartem”. Krytyka dotycząca tego projektu skupia się głównie na przesadnym scentralizowaniu budżetu, co może podważyć możliwości decyzyjne krajowych samorządów. Problematyczny może okazać się również plan utworzenia zasobów własnych UE opartych na częściach podatków pobieranych od obywateli państw członkowskich, co wydaje się trudne do zrealizowania.
Wielkim zaskoczeniem dla wielu polityków jest sposób, w jaki przewodnicząca Komisji Europejskiej, Ursula von der Leyen, zorganizowała nowy budżet. W opiniach ekspertów, budżet ten oparty jest na jednorodnym planie narodowym, zwanym obecnie regionalnym, który obejmuje nie tylko rolnictwo, ale także inne obszary, takie jak rybołówstwo czy różne wydatki budżetowe. Janusz Lewandowski, były komisarz UE ds. budżetu i programowania finansowego, w rozmowie z agencją informacyjną Newseria podkreśla, że cała struktura budżetu może prowadzić do centralizmu wydatkowania środków, co jest szczególnie niebezpieczne dla polskich samorządów.
W obliczu zmieniającej się rzeczywistości geopolitycznej oraz globalnych kryzysów, budżet UE na lata 2028–2034 ma być bardziej elastyczny, pozwalając na szybką reakcję na nowe priorytety i wyzwania. Możliwe, że zamiast tradycyjnego systemu refundacji wydatków, nowy model oparty będzie na wynikach. Oznacza to, że środki będą wypłacane w zależności od osiągnięcia konkretnych celów oraz kamieni milowych. Państwa członkowskie będą zobowiązane do opracowania zintegrowanych planów krajowych i regionalnych, które będą programować fundusze z różnych źródeł, takich jak Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR) czy Europejski Fundusz Społeczny (EFS+).
W nowym budżecie priorytetem będą innowacje, cyfryzacja oraz zielona transformacja. Warto jednak zauważyć, że mechanizm warunkowości przyjęty w 2021 roku pozostaje w mocy. Taki mechanizm może pozwolić na wstrzymanie finansowania, jeśli jakiekolwiek zasady praworządności zostaną naruszone. Takie rozwiązanie może stworzyć dodatkowe napięcia między Unią Europejską a krajami, które stoją w obliczu problemów z praworządnością, w tym Polską.
Zdaniem Marka Tatały, prezesa Fundacji Wolności Gospodarczej, centralizm w wydatkowaniu środków może być zagrożeniem dla polskich samorządów. Obawy te potęguje fakt, że w przypadku uruchomienia mechanizmu warunkowości, mieszkańcy lokalnych samorządów mogą zostać pozbawieni istotnych funduszy. To z kolei mogłoby prowadzić do obwiniania Unii Europejskiej za finansowe perturbacje, co nie sprzyjałoby dobrym relacjom między Polską a instytucjami unijnymi.
Budżet UE na lata 2028–2034 ma wynosić blisko 2 biliony euro, co stanowi znaczący wzrost w porównaniu do 1,2 biliona euro w poprzedniej perspektywie budżetowej. Duża część tych środków ma być przeznaczona na konkurencyjność (około 515 miliardów euro), rolnictwo oraz spójność (około 300 miliardów euro), działania zewnętrzne (około 190 miliardów euro) oraz inwestycje w ludzi, takie jak edukacja (np. Erasmus+, ok. 40,8 miliarda euro). Polska, jako jeden z głównych beneficjentów, ma otrzymać ponad 123 miliardy euro, które w głównej mierze będą zaangażowane w inwestycje w infrastrukturę, transformację energetyczną oraz innowacje.
Z kolei Przemysław Litwiniuk, członek Rady Polityki Pieniężnej, ma zdanie, że choć dobrze jest, iż Polska nie staje się płatnikiem netto w nadchodzącej perspektywie budżetowej, nadal należy uwzględnić złożoność nowej koncepcji budżetu zaprezentowanej przez Komisję Europejską. Istotne jest, aby kluczowe źródła przychodów do wspólnego budżetu pochodziły z podatków oraz nowego, ulepszonego systemu handlu emisjami ETS2.
Jak zauważa Janusz Lewandowski, nowe źródła finansowania budżetu są absolutnie niezbędne, mimo że istnieje długa droga od ogłoszenia tych źródeł do ich ratyfikacji w parlamentach narodowych. Wszelkie formy opodatkowania pozostają prerogatywą państw członkowskich, co sprawia, że proces ten jest skomplikowany i pełen wyzwań.
Ekspert Przemysław Litwiniuk podkreśla, że nowy model budżetu oparty na Krajowym Planie Odbudowy (KPO) wzbudza kontrowersje i będzie wymagał ratyfikacji prawnej przez rozmaite parlamenty, w tym polski Sejm i Senat. Zastanawia się także nad tym, jakie byłyby konsekwencje dla polskich finansów publicznych, jeśli Polska miałaby przekazać część wpływów z akcyzy na wyroby tytoniowe do budżetu Unii Europejskiej.
W przyszłości zmiany związane z podatkiem akcyzowym mogą prowadzić do tego, że Komisja Europejska zacznie ingerować w ustalanie wysokości stawek, proponując ich podwyższanie. Marek Tatała wyróżnia, że Polska powinna ostrożnie oceniać zwiększanie zasobów własnych i apelować o koncentrację na stronie wydatkowej budżetu UE. Powinno się to odnosić do analizy dotychczasowych funduszy, które były wydawane nieefektywnie, zamiast dążyć do wprowadzania nowych podatków, które mogą niekorzystnie wpłynąć na krajową gospodarkę.
O propozycji nowych ram finansowych, które ujrzały światło dzienne w lipcu br., eksperci dyskutowali podczas panelu „Nowy budżet Unii Europejskiej. Co Polska może na nim zyskać, a co może stracić?”. Wydarzenie to miało miejsce w trakcie Europejskiego Forum Nowych Idei w Sopocie, które od lat staje się miejscem kluczowych debat na temat przyszłości Polski w ramach Unii Europejskiej.
Jednakże, aby właściwie zrozumieć te zawirowania związane z budżetem UE, musimy pamiętać, że wszelkie zmiany wymagać będą pełnej analizy oraz osadzenia w kontekście aktualnych problemów ekonomicznych, społecznych i politycznych, które stoją przed każdym z państw członkowskich. Przyszłość budżetu Unii Europejskiej oraz jego wpływ na Polskę i inne kraje członkowskie z pewnością będzie przedmiotem intensywnych debat oraz analizy w nadchodzących latach.
Źródło: Agencja Informacyjna NEWSERIA
